Υπάρχουν στιγμές στην Ιστορία που δεν μπορούν να κατανοηθούν χωρίς να απαλλαγούμε από τους μύθους που δημιουργήθηκαν γύρω τους. Ο Αύγουστος του 1949 και η επιχείρηση «Πυρσός» είναι μία από αυτές. Στις πλαγιές του Γράμμου και του Βίτσι δεν κρίθηκε απλώς μια στρατιωτική αναμέτρηση. Κρίθηκε η τελική έκβαση μιας ένοπλης σύγκρουσης που είχε αφήσει πίσω της μια χώρα εξαντλημένη από την Κατοχή και τον συμμοριτοπόλεμο.
Το καλοκαίρι του 1949 ο ΔΣΕ βρισκόταν ήδη σε εξαιρετικά δύσκολη κατάσταση. Το κλείσιμο των γιουγκοσλαβικών συνόρων τον Ιούλιο είχε στερήσει από τις δυνάμεις του σημαντικές οδούς ανεφοδιασμού και στρατόπεδα εκπαίδευσης. Η επιλογή να μετατραπεί το αντάρτικο σε τακτικό στρατό είχε επίσης περιορίσει την ευκινησία του, ενώ οι απώλειες, οι λιποταξίες και η αδυναμία αναπλήρωσης των δυνάμεων είχαν δημιουργήσει ένα ολοένα μεγαλύτερο πρόβλημα.
Στην άλλη πλευρά, ο Εθνικός Στρατός είχε πλέον αποκτήσει σαφή επιχειρησιακή υπεροχή. Η ανάληψη της αρχιστρατηγίας από τον Αλέξανδρο Παπάγο, η συγκεντρωτική διοίκηση, η εντατική εκπαίδευση, ο σύγχρονος εξοπλισμός και ο αποτελεσματικότερος σχεδιασμός δημιούργησαν μια δύναμη ικανή να πραγματοποιήσει την τελική επίθεση. Η αριθμητική διαφορά ήταν τεράστια: περίπου 150.000 άνδρες του ΕΣ απέναντι σε περίπου 15.500 μαχητές του ΔΣΕ στον Γράμμο και το Βίτσι.
Ο «Πυρσός» ήταν ένα σχέδιο τριών φάσεων. Η πρώτη, στις αρχές Αυγούστου, είχε παραπλανητικό χαρακτήρα και αποσκοπούσε στην καθήλωση των δυνάμεων του ΔΣΕ στον Γράμμο. Η δεύτερη, από τις 10 έως τις 16 Αυγούστου, στράφηκε εναντίον του Βίτσι. Η τρίτη και αποφασιστική φάση, από τις 24 έως τις 30 Αυγούστου, είχε ως αντικειμενικό σκοπό την κατάληψη του Γράμμου και την απόφραξη της οδού διαφυγής προς την Αλβανία.
Η κατάληψη του Βίτσι αποτέλεσε σημείο καμπής. Οι οχυρωμένες θέσεις του ΔΣΕ διασπάστηκαν και σημαντικό μέρος του βαρέος υλικού του πέρασε στα χέρια του ΕΣ. Οι δυνάμεις του ΔΣΕ υποχώρησαν προς τον Γράμμο, όπου επρόκειτο να δοθεί η τελευταία μεγάλη μάχη.
Στον Γράμμο, η μάχη ήταν ιδιαίτερα σκληρή. Το δύσβατο έδαφος, τα ναρκοπέδια και οι ισχυρές αμυντικές οχυρώσεις έκαναν την προέλαση του ΕΣ εξαιρετικά δύσκολη. Ωστόσο, η αριθμητική και επιχειρησιακή υπεροχή του, σε συνδυασμό με τον επιτυχημένο υπερκερωτικό ελιγμό της ΙΧ Μεραρχίας, έκρινε τελικά την έκβαση. Η κατάληψη της διάβασης Πόρτα Οσμάν στις 27 Αυγούστου περιόρισε δραστικά τη δυνατότητα διαφυγής των ανταρτών προς την Αλβανία. Η ηγεσία του ΚΚΕ αποφάσισε τότε την υποχώρηση των δυνάμεων του ΔΣΕ.
Αυτό ήταν το ουσιαστικό τέλος του συμμοριτοπόλεμου. Η επίσημη ανακοίνωση για τη διακοπή των εχθροπραξιών ήρθε τον Οκτώβριο του 1949, όμως στρατιωτικά η τύχη της σύγκρουσης είχε ήδη κριθεί στον Γράμμο και το Βίτσι.
Το σημαντικότερο δίδαγμα της επιχείρησης «Πυρσός» δεν είναι μόνο στρατιωτικό. Είναι και πολιτικό. Ο συμμοριτοπόλεμος υπήρξε μια τραγωδία που διχάζει ακόμη τη συλλογική μνήμη. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η Ιστορία πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μια διαρκής πολιτική δίκη του παρελθόντος.
Η μνήμη των νεκρών δεν μπορεί να είναι επιλεκτική. Ούτε οι μαχητές του Εθνικού Στρατού πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ιστορικά αποβλητέοι επειδή βρέθηκαν στην πλευρά που επικράτησε. Όπως επισημαίνει το κείμενο, πολλοί από αυτούς ήταν άνθρωποι που είχαν ήδη πολεμήσει στον πόλεμο του 1940 και συνέχισαν να πολεμούν μέσα σε μια χώρα που προσπαθούσε να σταθεί ξανά στα πόδια της.
Η σημερινή Ελλάδα δεν χρειάζεται ούτε την αναβίωση του συμμοριτοπόλεμου, ούτε νέους εμφυλιοπολεμικούς μύθους. Χρειάζεται, όμως, ιστορική μνήμη χωρίς λογοκρισία και χωρίς επιλεκτικές ευαισθησίες. Ο Γράμμος και το Βίτσι αποτελούν μέρος της εθνικής ιστορίας, όπως και οι άνθρωποι που σκοτώθηκαν εκεί.
Οι νέες γενιές οφείλουν να γνωρίζουν τι συνέβη, όχι για να συνεχίσουν τον πόλεμο με άλλους τρόπους, αλλά ακριβώς για να αντιληφθούν πόσο καταστροφική μπορεί να γίνει η πολιτική σύγκρουση όταν μετατρέπεται σε ένοπλη αναμέτρηση. Η ιστορική δικαίωση, τελικά, δεν βρίσκεται στην εκδίκηση. Βρίσκεται στη μνήμη, στην αλήθεια και στην ικανότητα μιας κοινωνίας να κοιτάζει ολόκληρο το παρελθόν της χωρίς φόβο.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου